Walks of Peace –lokale oefeningen in vrede

Een van de workshops tijdens de laatste Ambassadeursdag van Pax op zaterdag 20 mei 2017 was gewijd aan de Walk of Peace. Onder die naam organiseert Pax al enige jaren een vredeswandeling als landelijke start van de Vredesweek. Zelf heb ik als deelnemer in 2015 meegelopen tijdens de eerste Walk of Peace in Den Haag. En op de Ambassadeursdag vertelden Tiny Hannink en Els du Rieu van de Ambassade voor Vrede Enschede en Pax-medewerkster Nathalie Nijs vol enthousiasme over de editie van 2016. Nu gaat dit model lokaal. Pax wil stimuleren dat in de Vredesweek 2017 (16-24 september) op zoveel mogelijk locaties een Walk of Peace wordt georganiseerd. Begin mei waren al zes locaties bekend, deels omdat hier voortgeborduurd kan worden op ervaringen in voorgaande jaren. Zo vond vorig jaar al een lokale Walk of Peace in Vlaardingen plaats.

En de MOV-groepen in het Westland en Delfland organiseren sinds 2012 een vredeswandeling rond de thematiek van de vredesweek, ergens in het Westland. Daarvoor hielden de kerken en moskee in Delft-Zuid al jaarlijks een gezamenlijke vredestocht in de wijk. Kortom, lopen voor vrede is niet nieuw. Dat weet Pax ook wel. De geschiedenis van Pax Christi is gelardeerd met gebedskruistochten voor vrede, voettochten, vredesdemonstraties, vredesmarsen, pelgrimages en adventstochten. De ‘Walk of Peace’ is een laatste loot aan deze stam met een eigen profiel. Pax heeft gekozen voor een Engelse naam, om zo een verbinding te kunnen maken met andere nationaliteiten, de internationale vredesbeweging en de internationale pelgrimage van gerechtigheid en vrede, waartoe de Wereldraad van Kerken in 2013 in Busan heeft opgeroepen.

Kenmerken Walk of Peace

De Walk of Peace heeft als vredeswandeling of –pelgrimage een aantal eigen kenmerken:

• Het tijdstip: de activiteit vindt plaats tijdens de Vredesweek, die jaarlijks wordt gehouden in de laatste volle week van september
• Mensen van verschillende achtergronden treffen elkaar, niet alleen tijdens de wandeling, maar liefst ook al in de voorbereiding. Het gaat daarbij niet alleen om mensen uit verschillende kerken, maar ook met verschillende levensbeschouwingen, culturen en nationaliteiten. Zoals bij het moderne pelgrimeren de tocht naar het pelgrimsoord minstens zo belangrijk is als het gebeuren op de bestemming zelf (met als voorbeeld de camino naar Santiago de Compostela), zo is de organisatie van een Walk of Peace met mensen van verschillende achtergronden zelf al een oefening in vrede en ontmoeting. Ik moet in dit verband denken aan een multiculturele tocht, waartoe ik zelf in 2006 het initiatief had genomen in mijn vroegere woonplaats Alphen aan den Rijn. Daarbij waren niet alleen verschillende kerken betrokken, maar ook de Turkse moskee en een vrouwencentrum. In de voorbereiding hadden we ook contacten met de Marokkaanse moskee en enige andere kerkgenootschappen en buurthuizen, maar de een na de ander haakte om uiteenlopende redenen af. Voor mijzelf was dit voorbereidingstraject minstens zo leerzaam als de (geslaagde) tocht zelf.
• Tijdens de tocht worden verbindingen gelegd tussen de verschillende culturen en levensbeschouwingen. Dat kan in de ontmoeting onderweg, via muziek en gebaren van vrede. Tijdens de eerste Walk of Peace in Den Haag vond ik het heel ontroerend, dat kinderen bij de Mescidi Aksamoskee (n.b. in een voormalige synagoge) aan de deelnemers een witte roos uitdeelden, die enige honderden meters verderop konden worden neergelegd bij het Joods Kindermonument. Later tijdens deze tocht kregen we in de Parkstraatkerk een kaartje uitgereikt, waarop je een vredeswens kon schrijven voor de Oekraiense bruggenbouwster Olena Hantsyak-Kaskiv. Wat verder op de route stond een speciale brievenbus, waarin dit kaartje gedeponeerd kon worden.

 

 

• De Walk of Peace is volgens Pax geen protestmars of demonstratie, “hoewel je zichtbaar uitnodigend aanwezig kunt zijn in de stad.” Maar zou ik willen opmerken: Is het niet kenmerkend voor elke pelgrimage, dat zij ook een getuigeniskarakter heeft? Je hoeft geen protestborden mee te dragen of leuzen aan te heffen, om aan de voorbijgangers op straat een signaal af te geven, dat hier iets opmerkelijks gebeurt: mensen van verschillende afkomst staan niet tegenover elkaar, maar lopen gezamenlijk op.
• Bij elke pelgrimstocht wordt niet alleen een uiterlijke weg afgelegd, maar ook een innerlijke weg. Die twee staan niet los van elkaar. De uiterlijke weg met zijn halteplaatsen en moeilijkheden beïnvloedt de spirituele weg van de pelgrim. Die spirituele weg kan ook gecultiveerd worden, met rituelen, opdrachten , teksten, liederen e.d. In het kader van de Pelgrimage van Gerechtigheid en Vrede van de Wereldraad van Kerken wordt hierbij wel gebruik gemaakt van de drieslag van Dorothee Sölle: de positieve weg, de negatieve weg en de transformatieve weg. Je kunt God ontmoeten via het goede, of juist een besef krijgen van God via een confrontatie met lijden en onrecht (negatieve weg) en je leven dringend laten veranderen. 

 

Bepalen van de route

Waar houd je nu een Walk of Peace? Als je kiest voor een meer bezinnende tocht, dan kan je de vrije natuur opzoeken. Wil je gezien worden, dan ligt een tocht door het centrum meer voor de hand. Ook de drieslag van Sölle kan hier een rol spelen: je kunt als halteplaatsen plekken kiezen die vrede en vrijheid in een positieve zin verbeelden of juist herinneren aan oorlogsgeweld en discriminatie. En op sommige plekken kan een ontmoeting geregeld worden met inspirerende vredeswerkers. (vgl. ideeënboek, p. 17) Omdat het bij deze activiteit niet alleen gaat om het wandelen, maar ook om de ontmoetingen op de halteplaatsen, moet je de route niet langer maken dan 5 kilometer. De ervaring leert, dat een deelnemer al snel 2 tot 3 uur doet over het afleggen van dit traject, als de halteplaatsen voldoende interessant zijn om er te blijven hangen.

Activiteiten

De spirituele weg kan bevorderd worden door bewust ontmoetingen en activiteiten te plannen op de halteplaatsen of onderweg. Je kunt b.v. denken aan:

• Gesprekskaartjes voor onderweg (volgens het model van De Wandeling).
• Een ontmoetingsmarkt
• Een kerk, synagoge of moskee bezoeken, met eventueel een rondleiding of tentoonstelling
• Een ontmoeting met een lokale vredeswerker.
• Een afsluitend debat.

Verbindingen tussen plekken en mensen kunnen op verschillende manieren worden gelegd. Ik noemde al eerder het uitdelen van een roos, die kan worden neergelegd bij een monument. In Enschede werden vorig jaar wensvlaggen gemaakt. Ook kan een vredesvlam worden meegedragen en doorgegeven.

 

Leentjebuur

Pax en de Raad van Kerken hebben voor de Walk of Peace een mooi ideeënboek gemaakt. Maar in de afgelopen jaren zijn ook andere vormen van pelgrimages rond een maatschappelijk onderwerp ontwikkeld. Je kunt ook inspiratie ontlenen aan:

• diaconale wandelingen of armenzorgwandelingen langs diaconale initiatieven uit verleden en heden
• de Pelgrimstocht Vastenactie voor een ontwikkelingsproject
• de klimaatloop om aandacht te besteden aan klimaatverandering of andere aspecten van duurzaamheid. Oikos en Kerk in Actie hebben hiervoor een handleiding gemaakt
• de bidprocessie voor de schepping, die gemaakt is voor de viering van de Wereldgebedsdag voor de Zorg voor de Schepping (1 september). De handleiding bevat suggesties voor het ontwerpen van de route rond verschillende thema’s van zorg voor de schepping en liturgische bouwstenen.
• een stadspelgrimage rond de werken van barmhartigheid. Zie voor een voorbeeld in Zoetermeer mijn eerdere bijdragen over de opzet en inhoud van een dergelijke activiteit twee jaar geleden.

Ik hoop, dat deze ideeën dit jaar navolging krijgen in meerdere locaties. Wandel ze voor de vrede!

"Ik ga lopen. Ik ben een pelgrim."

De Vlaardingse kerken organiseerden in het voorjaar van 2015 een cyclus van vier bijeenkomsten rond de ‘Pelgrimage van gerechtigheid en vrede’, waartoe de Wereldraad van Kerken heeft opgeroepen. Gied ten Berge gaf op een van de avonden een lezing over pelgrimeren in de christelijke traditie.  Het vredesengagement van deze oud-medewerker van IKV en Pax Christi was mij bekend. Maar wat heeft hij met pelgrimeren? Half april sprak ik uitvoerig met hem voor het Rotterdamse bisdomblad Tussenbeide. Een beknopt verslag verscheen in het julinummer. Hier volgt een uitvoeriger versie.

“Mijn eigen pelgrimservaringen gaan een heel eind terug,” zo steekt Ten Berge van wal. “Toen ik tien was, werd ik op een vakantiereis naar Frankrijk meegenomen naar diverse bedevaartoorden, zoals het heiligdom van Onze Lieve Vrouw in Beauraing, het geboortehuis van Jeanne d’Arc in Domrémy en de schrijn van de heilige Pastoor van Ars. Mijn tantes vertelden mij hoe pelgrims vroeger lopend naar zulke plaatsen op weg gingen. Dat maakte diepe indruk. Toen we dan ook op onze eindbestemming aankwamen aan de voet van de Franse Alpen, pakte ik een stok en zei: ‘Ik ga lopen. Ik ben een pelgrim.’”

Uit zijn middelbare schooltijd bij de paters Augustijnen in Haarlem kan hij zich nog herinneren, hoe zij in de Luilaknacht (zaterdag voor Pinksteren) een voet- en fietstocht naar het pelgrimsoord van Willibrord en Maria in Heiloo organiseerden. Evenals in Frankrijk lag ook hier een krans van cafétjes rond het heiligdom, waar de kerkgangers zich na de viering verzamelden. Ten Berge: “Ik voelde me al heel jong deel van een communitas.” Communitas is het begrip, dat in veel pelgrimsonderzoek wordt gebruikt om de alternatieve gemeenschap aan te duiden, waarin een pelgrim tijdens zijn tocht verblijft. In die gemeenschap vallen veel maatschappelijke verschillen tijdelijk weg en spelen andere waarden een rol. Mensen genieten weer van eenvoudige zaken en echte ontmoetingen. Dat was ook zijn eigen ervaring, toen hij in 2005 tijdens een sabbatverlof naar Santiago de Compostela fietste. Deels als sponsortocht voor een aantal projecten in Bethlehem, deels om even afstand te nemen van het dagelijkse leven en nieuw perspectief te vinden.

De paradox van de bestemming en de weg

Op de vraag wie nu een pelgrim is, antwoordt Ten Berge: “iemand die een reis maakt naar een plaats waaraan om religieuze en historische redenen een bijzondere waarde wordt toegekend en waarbij de weg en de ontmoetingen op die weg een eigen meerwaarde hebben.” Dat is een omschrijving, die goed aansluit bij de moderne pelgrim, die niet per se religieus is en zoekt naar de comfortzone van spiritualiteit en persoonlijke ontwikkeling. Voor de traditionele pelgrim was het gebeuren op de heilige plaats het onbetwiste hoogtepunt. Peter Schmidt heeft er in zijn Oecumenelezing 2015 op gewezen, dat de paradox van de bestemming en de weg eigen is aan elke pelgrimage. (zie ook een eerdere blog).

Ten Berge ervoer die paradox ook op zijn pelgrimstocht naar Santiago. “Toen ik onderweg naar Santiago in Vezelay aankwam en de kathedraal op de berg zag, had ik een openbaringsgevoel: de stad op de berg, het Nieuwe Jeruzalem. ‘Santiago, je kan me niet ver genoeg zijn.’ Dat heeft te maken met de beleving van eeuwigheid in het menselijk bestaan.

 

Maar het hoogtepunt voor mij was Rabanal, wat lager gelegen dan het Cruz de Ferro. Hier staat een klein klooster, in 1999 heropend door benedictijnen van Monte Irago. Als je bij deze missionaire monniken wilt overnachten, is de enige plicht dat je daar drie dagen verblijft. Je moet niet te snel gaan. Daar beleefde ik een doorbraak.  Ik voelde me bevrijd en vervuld. Eigenlijk hoefde ik niet meer naar Santiago.” Hij is overigens wel verder gereden.

Ambivalente traditie

De christelijke traditie staat dubbel tegenover pelgrimeren. In de Bijbel komen we geen oproepen tegen tot pelgrimeren. Er zijn wel pelgrimspsalmen, maar volgens Grol weten we maar weinig over het ontstaan en het gebruik ervan. Er wordt wel gezegd, dat Jezus ook een pelgrim was, maar het woord pelgrimage wordt nauwelijks of niet gebruikt. Als in de eerste eeuwen over pelgrimstocht wordt gesproken, is dat meer in overdrachtelijke zin. De vroege kerkvaders Origenes en Eusebius van Caesarea leefden in Palestina, maar hadden geen belangstelling voor het fysieke Jeruzalem. Hun belangstelling ging uit naar het ‘Hemelse Jeruzalem’. Pas toen het christendom Romeinse staatsgodsdienst werd, werden de christelijke heilige plaatsen opgewaardeerd en kwamen pelgrimages in aanzien.

Enkele eeuwen na de verovering van het Heilige Land in 637, kwamen op verzoek van de keizer van Byzantium de kruistochten op gang. Het waren, zeker in het begin, een soort van ‘gewapende pelgrimages’ van de Westerse christenen, om ‘hun’ heilige plaatsen terug te veroveren.

Luther en Calvijn kwamen in verzet tegen het doen van goede werken om de genade van God af te dwingen. God laat zich niet bidden, zeker niet via een pelgrimstocht. De katholieke kerk bleef bedevaartoorden erkennen, aanbevelen en soms ontraden. Pelgrimages werden nooit verplicht, het zijn ‘volksdevoties’.

Twee wegen

Ten Berge heeft net de tekst voor een nieuw boek klaar, ‘Kom en zie!’, over pelgrims met een boodschap in het Heilig Land.  Daarin werkt hij het dubbele karakter van de pelgrimstocht verder uit aan de hand van enkele gedachten van Dorothee Solle. In ‘Mystiek en verzet’ onderscheidde deze theologe twee wegen om mystiek verlangen en verzet tegen onrecht met elkaar te verbinden. Je kan het geheim van God via twee wegen benaderen. Je kan God zien via een ontmoeting met het goede, het schone en het ware (Augustinus). Maar je moet ook open staan voor de duistere kant van het leven, het negatieve. Je kan ook sprakeloos worden door afgrijzen of weerzin. Ten Berge: “De moderne pelgrim is alleen op zoek naar positieve belevingen, piekervaringen, een glimp van de eeuwigheid. Dat was bij mij in 2005 ook zo. Maar de confrontatie met lijden kan ook leiden tot compassie en doen van gerechtigheid. Beide wegen moeten samen kunnen komen in een pelgrimage. Als je het ene afsluit voor het andere, verlies je iets.”

Pelgrims met een boodschap

In de laatste jaren is Gied ten Berge actief betrokken bij de ontwikkeling van ‘Kom en zie!’ pelgrimages naar het Heilig Land. Zij zijn een antwoord op de uitnodiging die Palestijnse christenen in 2009 hebben gedaan in het Kairos document: “Om onze werkelijkheid te verstaan, zeggen we tegen de kerken: ‘Kom en zie!’ Wij zullen ons aandeel leveren om jullie de waarheid van onze harde werkelijkheid te laten zien. We zullen jullie ontvangen als pelgrims die naar ons toe komen om te bidden en een boodschap van vrede, liefde en verzoening te brengen. Jullie zullen de feiten leren kennen van dit land en de bewoners, zowel de Palestijnen als de Israeli’s.”

Zo’n reis voert niet alleen langs heilige plekken uit de Schriften, maar ook langs onheilige plaatsen. Ten Berge: “Een ‘Kom en zie!’ reis gaat bijvoorbeeld naar Hebron, naar het graf van de Aartsvaders, waar ook precieze uitleg volgt hoe joodse kolonisten vandaag met steun van het leger het centrum stap voor stap aan het annexeren zijn. Of de pelgrims worden mee genomen naar Jericho. Hier vielen in een voorhistorisch verleden niet alleen ‘de muren’ zonder slag of stoot, er is óók een kabelbaan naar een berg met een indrukwekkend uitkijkpunt. Volgens de overlevering werd Jezus hier door de duivel drie maal op de proef gesteld. Een uitgelezen plaats voor pelgrims met een missie.” Het is niet alleen een politieke reis. Elke avond is er ook tijd voor bezinning en op diverse heilige plaatsen wordt deel genomen aan een viering, b.v. in de Annunciatiekerk in Nazareth en aan het Meer van Galilea.

 

Ook op onheilige plaatsen: viering in Cremisan

 

Het grootste deel van Ten Berge’s boek beschrijft de ervaringen van de deelnemers aan een ‘Kom en zie!' reis in oktober 2013. “De reis heeft veel indruk gemaakt op de deelnemers. Een van hen was een missionaris met jarenlange ervaring in Libanon, die een stellig wantrouwen had tegen Israël. Hij kwam te praten met een Israëliër, die lid is van een groep die het stilzwijgen wil doorbreken. In dat gesprek brak zijn vijandsbeeld. Mensen zweefden na thuiskomst nog een tijd rond. Ze wisten niet waar ze het zoeken moesten. Ze zeiden: ‘Ik was niet geland. Ik moest er met iedereen over praten. Ze begrepen het niet.’”

Is dat niet kenmerkend voor elke authentieke pelgrimservaring?

Verder lezen:

 

Gied ten Berge en Wantje Fritschy, Pelgrimeren naar de Morendoder. Onderweg naar Jacobus van Compostela, Valkhofpers, Nijmegen 2006.

 

Gied ten Berge, Vredesbeweger. Ervaringen in de vredesbeweging 1973-2008, Valkhofpers, Nijmegen 2008.

Dromen van een pelgrimage voor klimaatgerechtigheid

Al gehoord van COP 21 Parijs? Nee? Tot voor enige dagen zei het mij ook niets. 'COP 21 Parijs' blijkt te staan voor 21e Conference of Parties. Eind 2015 komen gedelegeerden uit bijna alle landen in Parijs bijeen voor de volgende klimaatconferentie van de VN. Er moet een vervolg komen op het zogenaamde Kyoto-protocol uit 1997. Je kan dan denken aan afspraken over het snel verminderen van de CO2-uitstoot, het vergroten van de gezamenlijke weerbaarheid tegen klimaatverandering en de financiering van activiteiten daarvoor in de ontwikkelingslanden door de rijke landen. En dat alles om de opwarming van de aarde onder de twee graden te houden. Dat is niet alleen een economische en politieke noodzakelijkheid, maar ook een morele en ethische kwestie. Om die reden willen christelijke kerken en andere religies in de komende tijd tal van activiteiten organiseren om aandacht te vragen voor het klimaatvraagstuk. Ongetwijfeld zal dit onderwerp ook een rol spelen in de encycliek over de schepping, die paus Franciscus deze zomer uitbrengt.

Pelgrimage van gerechtigheid en vrede

De Wereldraad van Kerken heeft in 2013 besloten om de jaren tot aan de volgende Assemblee in 2021 te typeren als een 'pelgrimage van gerechtigheid en vrede'.  De pelgrimage fungeert als een soort paraplubegrip voor al haar activiteiten, zoals het conciliair proces voor gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping dat deed eind jaren tachtig. Het begrip is stevig verankerd in het christelijk geloof. "Onafhankelijk van onze confessie of denominatie," aldus de Wereldraad, "is ons begrip als christenen dat het leven een pelgrimage is, geleid naar een beloofd doel door en met God." De pelgrimage dus als metafoor voor de levensweg, Het onderweg zijn staat dan ook voorop: "Als medepelgrims reizen we samen, elkaar kennend en elkaars kwetsbaarheid beschermend, elkaar gastvrijheid verlenend en genade, en luisterend naar elkaar, bereid om risico's te nemen en we besluiten samen welke nieuwe terreinen we binnentrekken."
Of zoals Fernando Enns zegt op de website van de Raad van Kerken: "Bedoeling van deze pelgrimage is kerken uit te nodigen bewust te worden van de spirituele wortels die je drijven tot het werken aan vrede en recht. De vraag naar waar de pelgrimage naar toe gaat... de bedoeling is nu juist dat je gewoon op weg gaat, op reis  zonder van te voren te weten hoe de reis verloopt, of waar  je precies uitkomt. Dat is juist een diepe spiritualiteit. Een fysieke pelgrimage onderneem je ook niet perse voor het doel, het gaat om de reis. En je hoopt maar dat het je iets leert over God, onderweg, al kan het zijn dat je er onderweg maar weinig bij voelt. Zo is dat met deze pelgrimage ook: op reis gaan met dit thema, zonder te weten waar naar toe die reis gaat. Je hoopt dat je iets zult leren van elkaar en  dat je zult leren hoe je tot vrede en grotere rechtvaardigheid komt."

Pelgrimage voor klimaatgerechtigheid

Als het thema van de pelgrimage deze jaren zo centraal staat binnen de Wereldraad van Kerken is het niet zo vreemd, dat bij het nadenken over actiemiddelen om het publiek te betrekken bij COP 21 ook gedacht is aan een fysieke pelgrimstocht naar Parijs. In een aantal buurlanden bestaan al concrete plannen om een dergelijke pelgrimstocht te houden. Sommige pelgrims willen gaan lopen, anderen houden meer van fietsen. Hoewel het initiatief vanuit de Wereldraad van Kerken afkomstig is, zijn bij een aantal initiatieven ook rooms-katholieke bisdommen en NGO's actief betrokken.
Een pelgrimage voor klimaatgerechtigheid kent verschillende doelen, zoals:

• het uiten van grote bezorgdheid voor de toekomst van Gods wereld
• het tonen van gezamenlijke, multireligieuze steun voor klimaatgerechtigheid
• het oproepen tot het bereiken van een ambitieus resultaat tijdens de COP 21 onderhandelingen en daarna
• het vertellen van geloofsverhalen waarom mensen gedreven zijn naar Parijs te lopen
• het  bidden en bezinnen bij plaatsen van pijn en belofte onderweg

Engeland

In Engeland wordt er bijvoorbeeld over gedacht om in Canterbury te starten en dan grotendeels de Via Francigena, de oude pelgrimsweg van Canterbury naar Rome, te volgen  om uiteindelijk in Parijs uit te komen. Onderweg zou dan b.v. gereflecteerd kunnen worden bij gebieden die geregeld overstromen, windmolenparken en de vluchtelingenkampen bij Calais (klimaatvluchtelingen).
De fietspelgrimstocht is in tweeën geknipt. Van 29 tot en met 31 augustus 2015 fietsen de pelgrims van Londen naar Newhaven om de draad in december weer op te pakken en van Dieppe naar Parijs te rijden.

Duitsland

In Duitsland hebben de kerken de voorbereidingen voor een oecumenische pelgrimstocht voortvarend opgepakt. Katholieke bisdommen en evangelische landskerken en allerlei katholieke en protestantse organisaties werken daarbij nauw samen. In maart gaat zelfs een speciale website de lucht in.
De Duitsers hebben een globale route uitgezet die van Flensburg loopt via Trier en Metz naar Parijs. Als de pelgrims half september starten in Flensburg kunnen zij in twaalf weken naar Parijs lopen en op tijd aankomen voor de grote bijeenkomst op 6 december. Pelgrims hoeven niet de hele afstand te lopen. Mensen kunnen zich ook voor een of meerdere dagen aansluiten. Waarschijnlijk komt er ook nog een zuidelijke tak, die vanuit  München vertrekt en in Trier aanhaakt op de hoofdroute.
In deze maanden vinden er in de regio's waar de pelgrimstocht doorheen komt allerlei bijeenkomsten plaats om de pelgrimage voor te bereiden: het bepalen van de pleisterplaatsen (met etappes van ongeveer 20 kilometer); het vaststellen van de plaatsen van pijn en belofte, waar speciale bezinningsmomenten kunnen worden gehouden; het regelen van onderdak; het bedenken van avondprogramma's op de pleisterplaatsen e.d. De opkomst bij deze bijeenkomsten is verrassend goed. Daar zal zeker toe hebben bijgedragen, dat b.v. in Westfalen de preses van de Evangelische Kerk van Westfalen en de bisschoppen van Paderborn en Munster een gemeenschappelijke oproep hebben gedaan om mee te werken aan deze oecumenische pelgrimstocht.

Intermezzo: pelgrimeren voor gerechtigheid en vrede

Het model van een pelgrimage voor klimaatgerechtigheid zou vragen kunnen oproepen als: is zo'n pelgrimage niet een protestdemonstratie in een religieus jasje? Instrumentaliseer je zo niet het pelgrimeren voor politieke doeleinden? En is dit wel een pelgrimage? Kenmerkend voor een pelgrimstocht of bedevaart is toch, dat het een individuele of collectieve tocht naar een heilige plaats is met het doel daar God of het heilige te ontmoeten?  Wat is er heilig aan Parijs als vergaderplaats voor COP21?
Een paar gedachten ten antwoord. Pelgrims hebben altijd verschillende motieven gehad om op pelgrimstocht te gaan. Niet iedereen ging voor eigen zielenheil of genezing op pad. Mensen ondernamen ook een pelgrimstocht voor de genezing van familieleden of anderen. Achterblijvers vroegen hen om onderweg en in het bedevaartsoord voor hen te bidden. Ook nu nog doen zelfs niet zo kerkelijke pelgrims die op weg zijn naar Santiago de Compostela de ervaring op, dat mensen die zij onderweg ontmoeten hen vragen straks voor hen te bidden of een kaars op te steken. De vredesbeweging Pax Christi is voortgekomen uit gebedskruistochten die kort na het einde van de Tweede Wereldoorlog in Frankrijk gehouden werden voor de verzoening tussen Frankrijk en Duitsland. Vaak gingen deze tochten naar bekende bedevaartsoorden als Lourdes, Vezelay of Rocamadour. Maar de tocht was zelf ook al een getuigenis - een teken van verzoening (en soms aanstoot) voor de mensen die men onderweg ontmoette.
Een belangrijk doel van elke pelgrimstocht is, dat mensen door de ontmoetingen met God en met de anderen, onderweg en op de heilige plaats, gesterkt worden om hun leven hernieuwd invulling te geven.

Brede opvatting

In hun boek 'To be a pilgrim' hanteren Barbara Butler en Jo White (2002) een breed begrip van pelgrimeren. Daaronder vallen niet alleen de tochten naar heilige plekken of erkende bedevaartsoorden, maar ook reizen naar elke bestemming, die betekenisvol is voor pelgrims, ja, zelfs de reizen zonder bestemming die Brandaan en andere Keltische monniken ondernamen. Ze wijden een hele sectie aan pelgrimeren voor gerechtigheid en vrede en nemen daarin ervaringsverhalen op van vredeswerkers, ontwikkelingswerkers in de Derde Wereld en een reisverslag van een Anglicaanse bisschop in Palestina. Twee verhalen zijn voor ons onderwerp van bijzonder belang:

• de pelgrimage tegen armoede, die Church Action on Poverty organiseerde van augustus tot oktober 1999. Pelgrims liepen van Iona naar Londen, van Holywell naar Cardiff en van St David's naar Cardiff. De startpunten zijn bekende Britse bedevaartsoorden, de eindbestemmingen de centra van politieke macht in Engeland en Wales. Het doel van de pelgrimage was aandacht te vragen voor de uitroeiing van armoede in het Verenigd Koninkrijk in 2020. "Zeven mensen begonnen vanaf Iona, waaronder een werkloze, en duizenden voegden zich onderweg bij hen, waarmee het mogelijk de grootste anti-armoede demonstratie werd sinds de mars van Jarrow naar Londen in 1936. De pelgrims werden onderweg onthaald met muziek, bijeenkomsten en toespraken. In de plaatsen waar zij langs kwamen werden armoedeproblemen aan de orde gesteld, die soms onbekend waren voor de gewone bezoekers. Ze kampeerden onderweg, of overnachtten in parochiezaaltjes of zelfs kerkgebouwen."( p. 219)
• onder het motto 'wandel lokaal en denk globaal' werd als onderdeel van een weekend over de wereldarmoede in Yorkshire een wandeling georganiseerd. De deelnemers luisterden onderweg naar korte verhalen over de lokale geschiedenis, afgewisseld met meditaties over mensen die wereldwijd in armoede leven.

Recent voorbeeld

Een meer recent voorbeeld is de pelgrimage voor vrede en gerechtigheid die in 2013 in Groot-Brittannië werd gehouden tegen de aanschaf van nieuwe Trident-kernraketten. Het idee hiervoor ontstond tijdens een interreligieuze dienst in Hexham. De pelgrimage startte met Pinksteren 2013 (zondag 19 mei) op Iona en eindigde op Trafalgar Square op zaterdag 20 juli 2013. De tocht bood aan lokale kerken en vredesgroepen talrijke mogelijkheden om in de plaatselijke pers de kwestie van de Trident-raketten en bredere kwesties van sociale en economische gerechtigheid aan de orde te stellen.
Maar de organisatoren benadrukten bovenal, dat "de pelgrimage een gelegenheid biedt om ons gemeenschappelijk menszijn te bevestigen en te vieren: om met elkaar onderweg voedsel te delen, kameraadschap, bemoediging, verhalen en muziek, vreugde te midden van grimmigheid - onze visie van een eerlijker, meer genereuze toekomst voor iedereen, gebaseerd op samenwerking en onderlinge steun in plaats van het voortbestaan van de meest aangepasten of de rijksten."

Een Nederlandse pelgrimage voor klimaatgerechtigheid?

Sinds begin dit jaar komen ook in Nederland enige kerkelijke organisaties en NGO's op het gebied van milieu en ontwikkelingssamenwerking bijeen om plannen te maken voor activiteiten op weg naar COP21. Daarbij kan je zowel denken aan activiteiten om het publiek te mobiliseren als lobbyen bij politici. Een pelgrimage voor klimaatgerechtigheid behoort ook tot de mogelijkheden, maar niet alle protestanten lopen warm voor een pelgrimstocht. Luther en Calvijn moesten in hun tijd niets van pelgrimeren hebben en hebben de bedevaarten, waar ze dat konden, zo snel mogelijk afgeschaft. Die erfenis raak je niet zo snel kwijt. Toch hoop ik dat het gaat lukken. Een pelgrimage voor klimaatgerechtigheid biedt een unieke kans om spiritualiteit en maatschappelijke betrokkenheid met elkaar te verenigen. De toekomst van de aarde is dat wel waard. De tijd tikt door, maar de voorbeelden uit het buitenland geven ook praktische suggesties om hier inhoud aan de pelgrimage te geven. Het aardige is, dat dit model een raamwerk biedt, dat lokaal verder ingevuld kan worden. Wat zijn in onze buurt interessante plaatsen van pijn en belofte (hoop) op het gebied van klimaatgerechtigheid en duurzaamheid? Wat zijn interessante initiatieven of groepen om hierbij te betrekken? Kunnen we de moskeeën en andere religies hierbij betrekken?
Het lijkt me ook een uitdaging om deze pelgrimstocht een echte pelgrimstocht laten zijn door ook aandacht te besteden aan gebed en spiritualiteit. Een pelgrimsboekje met allerlei teksten en gebeden zou hierbij behulpzaam kunnen zijn. Zo'n boekje zou ook een rol kunnen spelen bij bijeenkomsten rond de pelgrimage of in kerkelijke gemeenschappen, die niet aan de route liggen maar toch in gebed en met andere activiteiten willen meedoen.



Gebruikte literatuur:

Barbara Butler en Jo White (red), To be a pilgrim. A comprehensive guide, Kevin Mayhew Ltd, Buxhall, 2002