Posts tonen met het label gastvrijheid. Alle posts tonen
Posts tonen met het label gastvrijheid. Alle posts tonen

donderdag 28 januari 2021

HUIZEN VAN GASTVRIJHEID

Eind 2020 verscheen de Nederlandse vertaling van Jim Forest’s biografie van Dorothy Day (1897 – 1980). Begonnen als journaliste en activiste die veel verbleef in socialistische en anarchistische kringen, bekeerde zich zich in 1927 tot het katholicisme, maar bleef zich haar leven lang inzetten voor rechtvaardigheid, vrede en burgerrechten. Day richtte in 1933 de Catholic Worker op, een krant waaruit weldra een beweging groeide die ook nu nog praktische hulp verleent aan mensen in nood. Het idee van een katholieke krant, gericht op de arbeiders, ontstond in een ontmoeting, die zij eind december 1932 had met Peter Maurin (1877 – 1949). Maurin was een Franse immigrant, die negen jaar lid was geweest van de Broeders van de Christelijke Scholen (La Salle), een onderwijscongregatie, en daarna betrokken raakte bij Le Sillon, maar afhaakte toen die beweging zich steeds meer ging richten op politieke actie. Hij vertrok naar Canada en de Verenigde Staten om zich uiteindelijk in New York te vestigen. Jarenlang was hij vervreemd van de kerk, maar na een religieuze ervaring eind jaren twintig leidde hij een vroom, uiterst sober en celibatair bestaan. Hij had een programma voor sociale vernieuwing ontwikkeld, dat hij de ‘groene revolutie’ noemde en stoelde op drie pijlers:

  •          stichten van huizen van gastvrijheid in de stad om voor de behoeftigen te zorgen.
  •          oprichten van landelijke boerengemeenschappen om stadsbewoners agrarisme te leren en een beweging terug naar het land aan te moedigen
  •          opzetten van rondetafelgesprekken in gemeenschapscentra om het denken te verhelderen en actie te ondernemen.

Voor die revolutie was een radicale katholieke krant nodig, die de katholieke sociale leer kon verspreiden en initiatieven zou bevorderen, die die vreedzame omwenteling naderbij zou brengen. Zou Dorothy die krant niet kunnen gaan uitgeven? Uit die ontmoeting is de Catholic Worker voortgekomen en een jarenlange samenwerking tussen Dorothy Day en Peter Maurin.

 


Eenvoudig essay

Maurin schreef veel korte kernachtige teksten, die hij ‘eenvoudige essays’ noemde. Al in het oktobernummer van 1933 van de Catholic Worker publiceerde hij onderstaande tekst over de plicht tot gastvrijheid:

 

Mensen in nood

die niet bang zijn om te bedelen,

geven aan anderen die niet in nood verkeren,

de mogelijkheid om goed te doen

omwille van het goede.

 

De moderne samenleving noemde de bedelaar

een schooier en nietsnut

en behandelt hem als uitschot.

Maar de oude Grieken zeiden

dat mensen in nood

ambassadeurs zijn van de goden.

 

Ook als je

schooier of nietsnut wordt genoemd,

ben je in feite

ambassadeur van God.

 

Als Gods ambassadeur

moet voedsel, kleding en onderdak

aan je worden gegeven

door degenen die hiertoe in staat zijn.

 

Islamitische leraren vertellen ons

dat God gastvrijheid verlangt.

En gastvrijheid wordt nog steeds geboden

in islamitische landen.

 

Maar de plicht tot gastvrijheid

wordt niet onderwezen of in de praktijk gebracht

in christelijke landen. (Forest, p. 140)

 

Christuskamer

De bedelaar als ambassadeur van God, de bedelaar die anderen in staat stelt om goed te doen – het zijn gedachten uit de oudheid en de vroege kerk waardoor Maurin zich laat inspireren. Forest geeft aan, dat Basilius de Grote een van zijn helden was, omdat die in Cappadocië een ‘stad van gastvrijheid’ had gesticht, waar gratis voedsel, onderdak en medische zorg werd geboden. In zijn ogen had Basilius op grote schaal gedaan wat veel christelijke families op kleine schaal konden doen: een kamer beschikbaar stellen voor gastvrijheid. Maurin noemde dat “een Christuskamer”, een term die hij had gevonden bij Hieronymus.

Hij was opgetogen door de ontdekking, dat tijdens het concilie in de Noord-Afrikaanse stad Carthago in het midden van de vijfde eeuw bisschoppen werden verplicht in iedere parochie een gastenverblijf (of huis van gastvrijheid) op te richten. “Dit moesten plekken zijn waar armen, zieken, wezen, ouderen, reizigers, pelgrims en allerlei mensen in nood konden worden ontvangen. Deze praktische gastvrijheid was gebaseerd op de verbondenheid van Jezus, zijn identificatie zelfs, met iedere mens in nood.” (p. 141) Deze traditie van gastvrijheid wordt nog altijd in veel kloosters gepraktiseerd, hoewel vaak op beperkte schaal. De Regel van Benedictus verplichtte ieder klooster om “elke gast te ontvangen alsof deze gast Christus zelf is.” Maurin vond dat deze traditie nieuw leven ingeblazen moest worden op parochieel niveau.

 


Huizen van Gastvrijheid

Hij was er een groot voorstander van, dat mensen persoonlijke verantwoordelijkheid namen om mensen in nood te helpen en die taak niet zouden afschuiven aan instituties of de staat. De werken van barmhartigheid moesten weer deel gaan uitmaken van een christelijke levensstijl en die stijl zou ook wat moeten kosten aan zelfopoffering en inzet.

 

Vandaag hebben we

Huizen van Gastvrijheid nodig

net zozeer

als vroeger

of misschien nog wel meer.

 

We hebben parochiehuizen

voor de priesters,

parochiehuizen

voor onderwijs,

parochiehuizen

voor vrijetijdsbesteding,

maar geen parochiële

Huizen van Gastvrijheid.

 

De armen zijn

de voornaamste kinderen

van de Kerk

dus de armen

komen op de eerste plaats.

 

Mensen met een huis

zouden een kamer van gastvrijheid moeten hebben,

zodat ze onderdak kunnen beiden

aan de armen in de parochie.

 

De overige

behoeftige leden

van de parochie

zouden onderdak moeten krijgen

in het parochiehuis.

 

Meubels, kleding en voedsel

zouden moeten worden gestuurd

naar alle behoeftige leden

van de parochie

vanuit het parochiële

Huis van Gastvrijheid. (p. 142-143)

 

Een eenvoudig, maar uitdagend concept, zowel voor individuen als parochies. En het bleef niet bij woorden. De eerste krant werd gemaakt aan de keukentafel in het appartement van Dorothy Day, waar ze met haar broer woonde. Toen die vertrok, nodigde Dorothy Peter Maurin en twee anderen uit om de kamer die was vrijgekomen te delen. Het huis werd een zoete inval voor andere redactieleden en ook mensen in nood klopten aan voor hulp. Op een dag in december 1933 stond een dakloze jonge vrouw voor de deur met de mededeling: “Ik heb begrepen dat u een huis van gastvrijheid hebt.” Dorothy antwoordde, dat ze er wel over geschreven hadden, maar nog geen tijd hadden gehad om het in praktijk te brengen.  Diezelfde middag nog huurde ze een woning in het complex en het eerste huis van gastvrijheid was een feit. Kort daarna werden andere huizen aangekocht.

 

Een uitdagend voorstel

The Catholic Worker groeide uit tot een nationale beweging. In 1936 waren er al 33 Catholic Worker-huizen, verspreid over heel de VS.  In een artikel voor het tijdschrift Commonweal schreef Day in april 1938: “Ik heb natuurlijk alle huizen van gastvrijheid bezocht die door Catholic Workergroepen worden gerund, en ze hebben allemaal dezelfde moeilijkheden en problemen en worden allemaal op dezelfde manier geleid. Ze begonnen allemaal zonder geld. Een kleine groep mensen kwam bij elkaar, besloot dat ze een hoofdkantoor wilden voor propaganda en bijeenkomsten, en huurden een winkel voor tien of vijftien dollar per maand. Geen van hen wist ooit waar de huur van de volgende maand vandaan zou moeten komen. Meestal was er geen geld voor verf of zeep of dweilen of bedden of fornuizen of bekers. Maar beetje bij beetje werden deze dingen bijgedragen. De meesten van hen begonnen angstig en gaan nog steeds angstig verder. Als iemand van hen ooit had gedacht dat ze de aantallen die ze nu te eten geven zouden moeten voeden, zouden ze nooit de moed hebben gehad om te beginnen. (Oh, wij kleingelovigen!) De meesten van hen aarzelden enige jaren voordat ze begonnen met de eindeloze taak om degenen die kwamen te voeden. Want zodra het eten begon - zodra de sfeer van gastvrijheid voelbaar werd - vormden zich rijen voor de deur en die gingen dag in dag uit door.”



Het ging daarbij in deze crisisjaren om behoorlijke aantallen. In New York serveerden ze elke ochtend 1000 maaltijden, in Boston 250, in Pittsburgh 200, in Detroit 400, enz. Ze beschouwde dit verstrekken van maaltijden niet alleen als een typisch werk van het lekenapostolaat, maar vond ook dat de gelovigen de handen uit de mouwen moesten steken en deed een beroep op de persoonlijke verantwoordelijkheid van een ieder. In een biografie over pater Damiaan van John Farrow had zij gelezen, dat in de Middeleeuwen melaatsheid wijd verspreid was en dat in die tijd alleen al in Frankrijk 2000 leprozerieën werden gerund door religieuzen. Zouden dan nu niet in een tijd, dat werkeloosheid in de Verenigde Staten een even grote plaag was, gelovigen tweeduizend huizen van gastvrijheid kunnen beginnen en die gedurende enige generaties runnen totdat de samenleving een nieuwe sociale orde zou kennen?

Tweeduizend huizen van gastvrijheid zijn het niet geworden, maar tegenwoordig kent de Catholic Worker-beweging in de Verenigde Staten ruim 175 huizen. Sinds het eind van de jaren tachtig heeft de beweging ook wortel geschoten in Europa. In Nederland werd het eerste huis van gastvrijheid geopend in 1988 in Amsterdam Zuid-Oost onder de naam ‘Jeannette Noëlhuis’. Vorig jaar startte een tweede huis in Amstelveen. Hoe verschillend ook, alle Huizen van Gastvrijheid hebben een leefwijze gemeen met gebed, gastvrijheid, directe maatschappelijke actie en eenvoud als centrale elementen.

 

Voornemens

Zou het idee van een ‘Huis van Gastvrijheid’ ook richtinggevend kunnen zijn voor de (verdere) ontwikkeling van de parochiële diaconie anno 2021?

Het kan in ieder geval bogen op stevige wortels in de traditie. Ik wil de genoemde wortels graag verder onderzoeken, maar ik denk ook aan latere ontwikkelingen als gasthuizen en hofjes. De hofjes zijn ontstaan uit vrijwoningen achter op het erf, die gratis beschikbaar werden gesteld aan armen en mensen met een gebrek. Die vrijwoningen werden in de veertiende en vijftiende eeuw soms ook ‘Goidscameren’ genoemd. (Zie mijn recensie van 'Tussen 'Goidscameren' en hofjes') ‘Godskamer’ en ‘Christuskamer’ duiden wel op enige verwantschap.

Het biedt ook nu aanknopingspunten. Ik denk dan aan een diaconaal centrum, maar ook aan de oproep van paus Franciscus tijdens de vluchtelingencrisis 2015 om als individu een vluchteling bij je thuis op te nemen of als parochie een gezin in het parochiehuis of pastorie. En nog als medewerker diaconie in het dekenaat Het Groene Hart heb ik meegewerkt aan ene brochure van de Pastorale Dienstverlening van het bisdom Rotterdam over gastvrijheid als kenmerk van diaconaal handelen.

 

Literatuur

Jim Forest, Alles is genade. Een biografie van Dorothy Day, Uitgeverij Damon, Eindhoven, 2020

Dick E.H. de Boer, Tussen 'Goidscameren' en hofjes. De ontwikkeling van charitas en ouderenzorg in Nederland tot ca. 1600, Hofjesreeks deel V, Uitgeverij Van Stockum, Den Haag, 2020

Dorothy Day, Houses of Hospitality, in Commonweal Magazine, 15 april 1938 (https://www.commonwealmagazine.org/houses-hospitality)

Paul Bergmans en Jan Maasen (red), Gastvrijheid als kenmerk van diaconaal handelen, PD bisdom Rotterdam, 2004



woensdag 9 januari 2019


HISTORISCHE MODELLEN VAN DIACONIE

DEEL 1: ROMEINSE TIJD EN VROEGE MIDDELEEUWEN


Voor Diakonie & Parochie schrijf ik een reeks over historische modellen van diaconie. In het december nummer verscheen het eerste deel (2018/04). Dit is een iets uitvoeriger versie.
 
 
Vanaf het begin van het christendom is diaconie een wezenskenmerk van de kerk. Zorg voor mensen in nood behoort evenzeer tot haar identiteit als liturgie, verkondiging en catechese. De wijzen waarop die zorg vorm kreeg, varieerden in de loop der tijd. Ze waren afhankelijk van de heersende denkbeelden over armoede en arbeid in kerk en samenleving, maar ook van de sociaaleconomische en politieke omstandigheden. Zo hadden oorlogen, epidemieën en natuurrampen als overstromingen of droogteperioden hun weerslag op de economie en het aantal armen. In tijden van crises nam het beroep op de armenzorg toe, maar stonden ook de beschikbare middelen onder druk. Dat leidde tot aanpassingen en de ontwikkeling van nieuwe vormen. In een serie artikelen wil ik de geschiedenis van diaconie en christelijke armenzorg beknopt schetsen. Bij elke periode licht ik een karakteristieke vorm van diaconie uit (‘historisch model’).
 

Bijsluiter


Een indeling in perioden en modellen heeft didactische voordelen. Toch is een waarschuwing op zijn plaats. De perioden lopen in elkaar over en houden zich niet aan de strakke grens van een jaartal. Dat geldt ook voor de historische modellen. Die gaan vaak als een onderstroom door in een volgende periode. Instellingen voor armenzorg leiden soms een lang leven, waarbij de methoden van hulpverlening wel veranderen. Voor de eerdere perioden zijn minder en beperktere bronnen beschikbaar dan voor latere tijdvakken. En de afstand tussen de toenmalige ideeënwereld en nu is ook groter. We zijn geneigd om die perioden te bekijken door een moderne bril. Gevormd door de 19de eeuwse meesters van de argwaan zien we achter elke daad van naastenliefde economische belangen (Marx) of psychische behoeften (Freud). En we gaan uit van een strikte scheiding tussen kerk en staat. Kunnen we de verschillende perioden wel op hun eigen waarde schatten of zien we ze slechts als voorstadia tot de huidige laatmoderne samenleving?


  1. Vroege kerk tot einde Romeinse Rijk (-476): de bisschop als vader van de armen.

Het christendom begon als een arme beweging. Petrus vertrok met een aantal vissers van Jerusalem naar Antiochië. Vandaaruit verspreidde het christendom zich verder naar Edessa en uiteindelijk naar Rome. In de tweede eeuw besloten de Romeinse keizers de christenen te gaan vervolgen, omdat ze staatsgevaarlijk werden. In het Romeinse rijk was er ruimte voor andere godsdiensten, zolang men de keizer maar wilde vereren. Dat weigerden de christenen. Juist door de vervolgingen groeide de aanhang. Tertullianus  (gestorven na 220) zei dan ook: “Het bloed van de martelaren is het zaad der kerk.” Maar minstens zo belangrijk voor de groei van het christendom was de zorg voor armen, zieken en vreemdelingen. Dat riep bewondering op bij hun omgeving, aldus diezelfde Tertullianus: “Zie, hoe zij elkaar liefhebben.” Als ideaalbeeld voor de vroege christengemeenschappen gold dan ook de schets uit Hand. 2 en 4.

Het belang van die diaconale zorg bleek ook uit de nauwe verbinding met de eucharistie, het centrum van het christelijke gemeenschapsleven. Dit was een echt liefdesmaal. De gaven die werden meegebracht, werden verdeeld onder de aanwezigen en ook bezorgd bij die behoeftigen die niet aanwezig hadden kunnen zijn. Daarbij was een belangrijke rol weggelegd voor de diakens.
 
 
Liefdesmaaltijd van christenen. Detail van een sarcofaag in de catacomben van Rome.

Aalmoezen


Een andere diaconale praktijk was het geven van aalmoezen. Armen waren daarbij niet louter objecten van liefdadigheid. Door aalmoezen aan te nemen en voor de rijken te bidden, redden de armen de rijken en verschaften hen “een woonrecht in de eeuwige tent” (Clemens van Alexandrië). Hoe hoog een aalmoes moest zijn, was een bron van discussie. Johannes Chrysostomos vond, dat rijken minstens een-derde van hun vermogen hieraan moesten besteden. Maar anderen relativeerden die eis. Een aalmoes moest komen uit de overvloed en de rijken moesten een leven kunnen voeren volgens hun stand.

De situatie van de kerk veranderde toen het christendom erkend werd in de vierde eeuw. Met het edict van Milaan (313) maakte Constantijn een einde aan de christenvervolgingen. Dat had grote gevolgen voor het christendom. De bisschoppen gingen zich kleden als Romeinse senatoren en trokken het purper aan. Ze kwamen ook steeds meer uit de hogere lagen. Bisschop Paulinus van Nola (353-431) was schatrijk.
 

Xenodochia


Die veranderingen leidden tot een identiteitscrisis. De christenen groeiden in aantal, in invloed en in vermogen, maar lazen in de schrift dat hun Heer geen steen had om zijn hoofd op te leggen. Toen de hogere kerkleiding zich ging kleden als senatoren, riep dat de vraag op wie ze dan zijn als navolgers van Christus en hoe ze om moeten gaan met hun vermogen.

Augustinus van Hippo en Paulinus van Nola zochten naar een antwoord. Christenen moesten vooral niet doen wat de Romeinse keizers altijd hadden gedaan. Zij hadden het Colosseum opgericht om het volk spelen te verschaffen en zichzelf vereeuwigd in grote standbeelden. De christenen besloten iets totaal anders met hun vermogen te doen. Voor hen werd de arme hun ideologie. Vanaf de vierde eeuw zien we dan ook vooral in het oosten van het Romeinse Rijk de opbouw van instituties voor de verzorging van zieken, armen en reizigers, met name pelgrims. De behoefte aan dergelijke instellingen groeide in die tijd ook sterk door de opkomst van pelgrimstochten naar het Heilig Land, in navolging van Constantijns moeder Helena. Deze instellingen werden xenodochia genoemd (letterlijk: vreemdenherberg), in het Latijn later vertaald als hospitium of hospitale. Inderdaad is dit de voorloper van ons woord hospitaal. Maar een xenodochium richtte zich niet alleen op zieken. Het was een gasthuis voor iedereen die onderdak behoefde: pelgrims, maar al snel ook armen, ouderen en zieken. Deze instellingen lagen gewoonlijk in de nabijheid van een kerk of het bisschopshuis. Ook als ze door particuliere gelovigen waren gesticht, stonden zij onder bisschoppelijk toezicht. Ze kwamen vooral voor in het Oostromeinse rijk, en drongen pas langzaam door in het westen. Een uitzondering vormde het ziekenhuis voor melaatsen, dat Fabiola, een dochter uit een rijke familie, in 399 in Rome stichtte.

Je kan de oprichting van xenodochia en andere instellingen zien als een van de vernieuwingen van het christendom op het gebied van de armenzorg. De verantwoordelijkheid kwam meer en meer bij de bisschop te liggen als “vader van de armen”. De diakens werden helpers van de bisschop en raakten op de achtergrond. Bij dat alles moet je je bedenken, dat de kerk nog niet georganiseerd was in territoriale parochies. Dat zou pas in de volgende periode gebeuren. De kerk was gecentreerd rond de bisschop.

 
  1. De vroege middeleeuwen (500 – 900): ‘verkloostering’ van de diaconie


Na de val van het Romeinse Rijk en de instroom van Germaanse volken veranderde de samenleving in West-Europa sterk. Steden ontvolkten, de bevolking nam af, grootgrondbezit kwam op. De kerk met haar instellingen en structuur zorgde in deze situatie voor continuïteit. De bisschoppen kwamen vaak voort uit de adel en oefenden meer en meer macht uit, deels gebaseerd op eigen middelen van de kerk, deels verkregen uit schenkingen door de koning.

Tot diep in de zevende eeuw bleef de armenzorg het domein van de bisschop. Talrijke bepalingen van Gallische concilies en synoden wijzen daarop. Zo verlangde het Concilie van Orléans in 511 van de bisschop, dat hij zich ontfermde over de armen en zieken, die niet konden werken. En het Concilie van Tours besloot in 567, dat “elke civitas haar arme en behoeftige inwoners op passende wijze moet voorzien van voedsel, zoals ook de priesters op het platteland hun armen moeten voeden. Daarmee moet het rondtrekken van deze armen door vreemde civitates verhinderd worden.” Op welk gebied dit woord ‘civitas’ precies betrekking heeft (bisdom?, parochie?, stad?, dorp?), is een twistpunt onder geleerden. Maar duidelijk is wel, dat men streefde naar een dekkende zorg, die voorkwam dat armen moesten gaan zwerven om hulp te vinden.

Dat de bisschop nog steeds gold als ‘vader van de armen’ en het bezit van het bisdom ook als armengoed werd gezien, blijkt uit verschillende heiligenlevens van bisschoppen. Het bekendste voorbeeld is dat van de H. Martinus van Tours.

 
In de loop van de tijd werden de Frankische koningen steeds machtiger en gingen zij ook een rol spelen op het gebied van de armenzorg. In de vorstenspiegels werd het doen van werken van barmhartigheid onderdeel van het koninklijke dienstambt. De koning werd beschouwd als ‘beschermer van de armen’. Dat vertaalde zich ook in verschillende rechtsregels rond armenzorg en concrete maatregelen ten gunste van armen in tijden van hongersnood.

 

Instellingen voor armenzorg


De instellingen voor armenzorg in deze periode bouwden voor een deel voort op die uit de vorige periode, en waren voor een ander deel nieuw. Je kan allereerst denken aan de xenodochia. Halverwege de achtste eeuw moeten deze gasthuizen voor armen, pelgrims en zieken zeker in 34 plaatsen in Gallië gestaan hebben. Een deel stond onder bisschoppelijk toezicht en was kerkelijk eigendom, zoals in het oosten. Maar andere xenodochia waren gesticht door koningen, door hun echtgenoten of door hoge edelen en stonden onder leiding van clerici of monniken. Door allerlei factoren verdwenen deze instellingen rond 800.

Een tweede type zijn de matricula. Letterlijk betekent dat: lijst. Al vrij vroeg was in de christelijke armenzorg de gewoonte ontstaan om lijsten van armen op te stellen. Zo kreeg men een goed overzicht van de hulpbehoevenden en kon men onderscheid maken tussen armen, die voor ondersteuning in aanmerking kwamen en degenen, die daarvan moesten worden uitgesloten. De Voedselbank is dus geenszins de eerste instelling, die een gebruikerslijst heeft. In de zesde eeuw stond in Gallië ‘matricula’ voor een instelling, die zorg droeg voor de ondersteuning van een bepaalde groep armen. De middelen daarvoor werden meegebracht door de kerkgangers, kwamen uit grote schenkingen of uit het kerkelijk vermogen. Niet alleen bisschopssteden of pelgrimsoorden hadden een matricula, ook andere steden en grote dorpen. Soms werd met matricula ook het huis aangeduid, waar de armen zich ophielden of zelfs woonden. Vaak lag dit huis bij de ingang van de kerk. Het aantal armen op de lijst of in het huis was beperkt en varieerde tussen de 12 en de 40. De criteria voor opname zijn onduidelijk. In de loop der tijd maakten armen plaats voor kostkopers (proveniers).

Tenslotte hadden sommige steden ook een eigen leprozenhuis buiten de stadsmuren. Melaatsen werden afgezonderd van de rest van de bevolking, om te voorkomen dat anderen zouden worden besmet met deze ziekte. Diaken Adalgisel Grimo uit Verdun bedacht in zijn testament uit 634 onder meer drie leprozenhuizen, waaronder een in Maastricht. Tot in de veertiende eeuw zouden leprozenhuizen de enige gespecialiseerde vorm van ziekenhuis zijn.
 

Kloosters


Eind derde eeuw was in het oosten van het Romeinse rijk het kloosterleven ontstaan. Enkelingen trokken zich in de woestijn terug om daar een leven van vrijwillige armoede en gebed te leven. De kluizenaar Antonius (251-356) was een van de eersten, die zijn bezittingen verkocht en aan de armen gaf. Zij kregen volgelingen en leerlingen, waardoor er kleine gemeenschappen van gelijkgezinden ontstonden. Uit dit individuele ascetendom ontwikkelde zich het georganiseerde kloosterleven. Hiervoor werden regels opgesteld. Pachomius en Basilius deden dat in het oosten, Augustinus en een eeuw later Benedictus in het westen. De kloosters van deze beschouwende orden werden vaak ver van de bewoonde wereld gesticht, waar de monniken een leven volgens een speciale dagindeling konden leiden die helemaal gewijd was aan gebed en beschouwing. Maar al snel trokken zij bezoekers aan: pelgrims en andere reizigers, armen, bedelaars. Daarvoor werden aparte gasthuizen ingericht bij het kloostercomplex. Zo ontstond er een derde model van christelijke armenzorg: naast individuele naastenliefde en caritas vanuit de lokale (bisschops-)kerk ontwikkelde zich een gemeenschappelijk verzorgde armenzorg vanuit de kloosters. Omdat Christus ook ontmoet kon worden in de arme, werd het praktiseren van de werken van barmhartigheid deel van het monnikenleven en kreeg het in twijfelgevallen zelfs voorrang boven het eigen gebedsleven. Daarom neemt in de regel van Benedictus de gastvrijheid, ook voor armen, zo’n belangrijke plaats in. En werden er aparte broeders aangesteld om naast de abt zorg te dragen voor de gasten.

In de missionering van de Franken, Friezen en andere Germaanse volkeren in Noordwest Europa hebben de Ierse monniken een belangrijke rol gespeeld. De Ierse kerk was een monnikenkerk. Ook Willibrord, zelf een Engelsman, was hierdoor gevormd. Op verschillende plaatsen in de huidige Benelux vestigde hij een klooster als steunpunt voor de missionering. Van de abdij in Echternach werd al in 698 vermeld, dat er een gebouw stond waar de monniken zich ontfermden over de pelgrims en waar armen om aalmoezen kwamen vragen.Dat zal bij zijn andere vestigingen, b.v. in St. Odiliënberg, niet anders zijn geweest.

De Karolingische hervorming van 816 verplichtte elk Benedictijnerklooster, maar ook de stichtingen van kanunniken en nonnenkloosters, om een ‘hospitale pauperum’ te hebben, waar gastvrijheid aan de armen kon worden geboden. Dat werd gefundeerd met een verwijzing naar Mt. 25. Hiervoor zou een tiende van alle inkomsten (opbrengst van de oogst, schenkingen en aalmoezen) moeten worden aangewend. Of alle kloosters zich aan deze verplichting hebben gehouden en of zij de arme gasten even welwillend hebben benaderd als de voorname reizigers, valt te betwijfelen, Maar de bronnen wijzen wel uit, dat aan het eind van de negende eeuw de kloosters de dominante actoren waren in de armenzorg. De andere instellingen waren op de achtergrond geraakt.

Het paradoxale van de kloosters is, dat zij voortkwamen uit het streven naar vrijwillige armoede van de individuele monniken, maar dat zij als instelling al snel rijkdommen vergaarden door eigen arbeid op het land en door schenkingen. Je ziet dan een continue golfbeweging optreden van: strenge kloosterregels, gevolgd door verwatering van de oorspronkelijke idealen, waarop een beweging terug naar de bron volgt. De kloosterorde kan dan intern worden vernieuwd (strenge observantie) of er wordt een nieuwe orde gesticht met strengere armoederegels en een hernieuwd toeleggen op de armenzorg als manier om Christus te ontmoeten. In de volgende perioden zullen we de kloosters dan ook nog geregeld tegenkomen.

 

Jan Maasen

 

Literatuurtip (en belangrijke bron voor dit artikel)

Bernhard Schneider, Christliche Armenfürsorge. Von den Anfängen bis zum Ende des Mittelalters, Freiburg, 2017